Trong một chiếc thang máy, bộ hãm an toàn và bộ điều tốc là cặp thiết bị không ai nhìn thấy, không ai nghe thấy, và trong suốt đời sử dụng bình thường thì không bao giờ hoạt động. Chúng chỉ làm việc đúng một lần — khi mọi thứ khác đã hỏng.
Đó cũng là lý do chúng nguy hiểm theo một cách đặc biệt: hỏng mà thang vẫn chạy bình thường, không ai biết cho tới lúc cần tới chúng.
Cabin thang máy có rơi được không
Câu trả lời ngắn: không, trong điều kiện thiết bị an toàn còn hoạt động. Lý do nằm ở ba lớp bảo vệ chồng lên nhau:
- Cáp tải. Cabin treo bằng nhiều sợi cáp, mỗi sợi đã chịu được phần lớn tải. Đứt một sợi không làm cabin rơi.
- Phanh của máy kéo. Phanh kẹp giữ khi thang dừng và khi mất điện — mặc định là kẹp, nhả ra mới cần điện.
- Bộ hãm an toàn. Lớp cuối cùng. Nếu hai lớp trên đều hỏng và cabin bắt đầu rơi, bộ hãm kẹp chặt vào ray dẫn hướng và giữ cabin đứng lại.
Hiểu ba lớp này sẽ thấy vì sao nỗi sợ “thang rơi tự do” gần như không có cơ sở — nhưng chỉ đúng khi lớp thứ ba còn hoạt động, và đó là thứ phải kiểm định mới biết.
Bộ hãm an toàn hoạt động thế nào
Bộ hãm an toàn (tiếng Anh: safety gear) gắn dưới khung cabin, ôm hai bên ray dẫn hướng. Bình thường nó trượt tự do theo cabin. Khi được kích hoạt, cơ cấu nêm hoặc con lăn bên trong bị đẩy lên, kẹp chặt vào ray và biến chuyển động rơi thành ma sát cho tới khi cabin dừng hẳn.
Bộ hãm an toàn SN-SG-L06 — thấy rõ cơ cấu nêm và con lăn kẹp vào ray dẫn hướng.
Có hai kiểu chính:
- Hãm tức thời — kẹp dừng gần như ngay lập tức. Dùng cho thang tốc độ thấp.
- Hãm êm (có giảm chấn) — dừng có quãng trượt, giảm lực dội lên người trong cabin. Dùng cho thang tốc độ cao hơn.
Đây là lý do bộ hãm phải chọn đúng theo tốc độ và tải trọng của thang, không phải cái nào vừa chỗ cũng lắp được.
Thông số một số dòng phổ biến
| Mã | Tốc độ định mức | Tốc độ tác động | Tổng khối lượng (cabin + tải) | Bề rộng mặt dẫn của ray |
|---|---|---|---|---|
| SN-SG-L05 | ≤ 0,63 m/s | ≤ 0,8 m/s | ≤ 8.000 kg / ≤ 13.000 kg | 15,88 / 16 mm (T114, T125, T127) |
| SN-SG-L08 | ≤ 1,0 m/s | ≤ 1,5 m/s | 560 – 1.500 kg | 9 / 10 mm |
| SN-SG-L06 | ≤ 1,75 m/s | ≤ 2,33 m/s | 480 – 2.600 kg | 9 / 10 / 15,88 / 16 mm |
| SN-SG-D01 | 0,25 – 2,5 m/s | — | 1.200 – 4.000 kg | 10 / 16 mm |
Đọc bảng này thấy ngay một điều quan trọng: “tốc độ tác động” luôn cao hơn tốc độ định mức. Bộ hãm không kẹp khi thang chạy bình thường — nó chỉ kẹp khi tốc độ vượt ngưỡng an toàn. Thứ phát hiện ra việc vượt ngưỡng đó chính là bộ điều tốc.
Bộ hãm an toàn SN-SG-L05 và SN-SG-L08 — hai dải tải trọng và tốc độ khác nhau.
Bộ điều tốc: thứ ra lệnh cho bộ hãm
Bộ hãm an toàn không tự biết cabin đang rơi. Nó cần một thiết bị khác phát hiện và kéo nó hoạt động — đó là bộ điều tốc (tiếng Anh: speed governor), còn gọi là bộ khống chế vượt tốc.
Cách hoạt động:
- Bộ điều tốc đặt ở phòng máy hoặc đỉnh hố thang, có một puly dẫn một sợi cáp điều tốc riêng nối xuống cabin.
- Cabin chạy thì cáp chạy theo, puly quay theo đúng tốc độ cabin.
- Khi tốc độ vượt ngưỡng cài đặt, quả văng ly tâm bên trong bung ra và khoá puly lại.
- Cáp điều tốc bị giữ trong khi cabin vẫn đi xuống — lực kéo đó giật cần kích hoạt bộ hãm an toàn.
Nói cách khác: bộ điều tốc là con mắt, bộ hãm là bàn tay. Thiếu một trong hai thì lớp bảo vệ cuối cùng không còn.
Một số mẫu bộ điều tốc: SN-SG-LOG01, LOG02, LOG03, LOG20.
Phần lớn bộ điều tốc còn có tiếp điểm điện ngắt mạch an toàn trước khi kẹp cơ khí — thang dừng bằng điện trước, chỉ khi đó vẫn chưa đủ thì mới tới cơ cấu cơ khí.
Vì sao phải kiểm định mới biết chúng còn tốt
Đây là điểm mấu chốt của cả bài. Bộ hãm và bộ điều tốc có đặc điểm chung với tất cả thiết bị an toàn:
- Không hoạt động trong sử dụng bình thường — nên không mòn theo kiểu thấy được.
- Hỏng không gây triệu chứng. Thang vẫn chạy êm, vẫn dừng đúng tầng.
- Chỉ phát hiện được bằng cách thử — và việc thử phải do đơn vị kiểm định độc lập thực hiện.
Các nguyên nhân làm chúng xuống cấp âm thầm: gỉ do ẩm trong hố thang, bụi bám làm kẹt cơ cấu, cáp điều tốc giãn hoặc đứt sợi con, lò xo mất đàn hồi, và dầu mỡ dính vào má kẹp làm giảm ma sát.
Đó là lý do thang máy — kể cả thang trong nhà ở riêng lẻ — thuộc nhóm thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, phải kiểm định trước khi dùng và kiểm định định kỳ. Xem thêm hồ sơ kiểm định thang máy gồm những gì.
Bốn việc trong bảo trì liên quan tới nhóm này
- Kiểm tra cáp điều tốc — từng sợi, xem có đứt sợi con, gỉ hoặc giãn quá mức không.
- Kiểm tra cơ cấu bộ hãm có bị kẹt do bụi hoặc gỉ, lò xo còn đàn hồi không.
- Thử tiếp điểm điện của bộ điều tốc và các công tắc trong chuỗi mạch an toàn.
- Giữ hố thang khô ráo. Hố pit ngấm nước là kẻ thù số một của nhóm thiết bị này.
Chi tiết nội dung một lần bảo trì đúng: bảo trì thang máy tại Bắc Giang.
Câu hỏi thường gặp
Thang máy nhà tôi cũ rồi, bộ hãm an toàn có còn tác dụng không?
Không thể kết luận bằng cách nhìn hay bằng tuổi thang. Chỉ có thử mới biết, và việc thử nằm trong nội dung kiểm định định kỳ. Thang quá hạn kiểm định thì mặc nhiên là chưa có cơ sở để nói nó còn tốt.
Bộ hãm an toàn thay thế được bằng loại khác không?
Được, nhưng phải chọn đúng theo tốc độ định mức, tổng khối lượng cabin cộng tải, và bề rộng mặt dẫn của ray — ba thông số trong bảng ở trên. Lắp sai chủng loại thì thiết bị có thể không kẹp được, hoặc kẹp quá đột ngột gây chấn thương.
Vì sao thang dừng đột ngột rồi không chạy nữa?
Có thể bộ điều tốc đã tác động hoặc một tiếp điểm trong mạch an toàn bị hở. Đừng tìm cách cho thang chạy lại — đây là nhóm lỗi phải để kỹ thuật viên kiểm tra. Xem bảng mã lỗi thang máy.
Thang của hãng khác, Thành Đô có kiểm tra được nhóm thiết bị này không?
Có. Công ty nhận kiểm tra, bảo trì và sửa chữa thang máy của mọi hãng, và hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ kiểm định.
Kiểm tra và thay thế thiết bị an toàn thang máy
Thang máy Thành Đô nhận kiểm tra, bảo trì và thay thế linh kiện cho thang máy của mọi hãng, kể cả thang không do công ty lắp đặt. Khảo sát và đánh giá tình trạng thang miễn phí.
- Hotline 24/7: 0583 247 888
- Email: contact.thanhdoelevator@gmail.com
- Văn phòng giao dịch: 33 Nguyễn Thị Minh Khai, P. Bắc Giang, TP. Bắc Ninh
- Văn phòng và nhà máy: Khu phố Tam Lư, Phường Đồng Nguyên, Thành phố Bắc Ninh
Khu vực: Bắc Giang, Bắc Ninh, Lạng Sơn. Xem thêm dịch vụ sửa chữa thang máy.